| NIEUWSBRIEF |
Het Nederlands Clavichord Genootschap
sinds 19 september 1987
¶ Allereerst een hartelijk welkom aan onze nieuwe leden Henk Florie (Bergen op Zoom) en Ernst Binnekamp (Dirkshorn).
¶ Samenvatting jaarbijeenkomst in Utrecht op 11 februari 2012
De Algemene Ledenvergadering in de Kapittelzaal van de Pieterskerk begint 11 uur ’s ochtends met een welkomstwoord van de voorzitter. Het is verheugend dat er begin 2012 meteen weer nieuwe leden bij zijn gekomen! Helaas is er ook droevig nieuws te melden. Zoals iedereen uit de media heeft vernomen is Gustav Leonhardt overleden. De voorzitter leest het In Memoriam voor dat voor ons erelid op de NCG-website is geplaatst en de vergadering gedenkt hem staande in stilte.
De eerder rondgestuurde notulen van de ALV van 12 februari 2011 worden ongewijzigd goedgekeurd en de secretaris presenteert vervolgens het jaarverslag van het bestuur. Diverse activiteiten van 2011 worden puntig gememoreerd. Het ledental van ons genootschap is gegroeid tot 125.
De financiële jaarverslagen van de penningmeester en van de administrateur Clavichord International worden op voorstel van de kascommissie (Henk Glas en Hans van Krevelen) door de vergadering goedgekeurd. De kascommissieleden worden voor hun inzet bedankt. Ze verklaren zich desgevraagd beschikbaar voor een volgende termijn en worden door de vergadering herbenoemd.
De voorzitter Barend Kraal heeft er zijn huidige zittingstermijn van drie jaar opzitten. Hij heeft zich herkiesbaar gesteld en wordt bij acclamatie door de vergadering herkozen.
Er wordt enthousiast gesproken over de viering van het 25-jarig bestaan van ons genootschap met een openbaar symposium van vrijdagmiddag 28 t/m zondagmiddag 30 september in het historische hart van Leiden. Het bestuur heeft in samenwerking met Menno van Delft (Conservatorium van Amsterdam) het programma nu helemaal rond. De titel ‘OPMERK’LIJKE CLAVICHORDKLANKEN – uitzonderlijke variaties in clavichordbouw en -bespeling’ geeft het thema duidelijk aan. De symposiumbegroting ziet er met de verkregen subsidies goed uit en wordt door de vergadering goedgekeurd. Er klinkt instemming op de vraag of het thematisch niet interessant zou zijn om op de clavichordententoonstelling ook bijzondere retro-instrumenten uit de periode 1900 – 1970 te tonen. Leden met een concreet aanbod of een speciale suggestie worden daarom aangemoedigd die bij het bestuur (zie onderaan Nieuwsbrief) te melden.
De volgende jaarvergadering wordt vastgesteld op zaterdag 10 februari 2013.
Aan het eind van de ochtend is er een diapresentatie van Barend Kraal over het pedaalclavichord van Claas Douwes zoals heel kort beschreven in zijn boekje ‘Grondig Ondersoek van de Toonen der Musijk’ (Franeker, 1699). Douwes was schoolmeester en organist in het dorp Tzum. De betreffende tekst gaat over de uitvinding van een compact instrument met inschuifbaar pedaalklavier en heeft tot dusver wonderlijk weinig aandacht gekregen van musicologen. Is dit omdat een pedaalklaviersysteem (omvang C – d1) met drie- en viervoudige bindingen op slechts acht snarenkoren via een wellenbord niet goed voorstelbaar is? Of komt het omdat de 17e-eeuwse oudhollandse tekst internationaal te weinig toegankelijk is geweest? Het verrassende resultaat van een nadere analyse levert realiseerbare bouwtekeningen op en laat zien dat Claas Douwes allerminst de ouderwetse schoolmeester in een afgelegen dorpje was, waarvoor hij meestal gehouden wordt. Van de spreker verschijnt hierover een artikel in het boek De Clavicordio X, Magnano Proceedings 2011.
Na de lunch loopt de Kapittelzaal vol met liefhebbers voor het clavichordconcert van Karel Demoet. Na zijn conservatoriumstudies orgel, clavecimbel en kerkmuziek in Utrecht en Arnhem is hij nu kerkorganist en koordirigent in Utrecht, continuospeler in het Parnassus Ensemble, en oprichter van ‘The Utrecht Company of Music’ waarin musici van de nieuwe generatie hun visie op historische muziek presenteren. Hij bespeelt een vijfoctaafs, ongebonden clavichord, gebouwd door Dick Verwolf naar dat van Friederici (Gera 1765). Onder de cryptische titel ‘Part en Deel’ vermeldt het programma: Gallardas van Johannis Cabanilles (1644-1712), Sonate van Domenico Zipoli (1688-1726), Courante Simble alsmede Partita 'Auf meinen lieben Gott ' van Dietrich Buxtehude (ca. 1637-1707), en Partita in b moll van Johann Sebastian Bach (1685-1750). Van een aandachtige luisteraar komt tot ons groot genoegen een paar dagen later de onderstaande impressie van het concert binnen.
“Na een korte introductie door de voorzitter en zijn vriendelijke aanmaning aan de aanwezigen om een 'gepast' applaus te laten opklinken gaf Karel Demoet een cryptische toelichting op zijn programma. De betekenis van begrippen is relatief, zei hij. Wat men vroeger 'warm' noemde, heet nu 'cool' en het oude 'koud' werd het tegenwoordige 'hot'. Zo is het ook gesteld met de genreaanduiding voor de muziek; sonate of partita zijn geen vaststaande begrippen. Wat hij hiermee bedoelde, liet hij tijdens het concert merken: hij vatte de stijlvorm vrij op. Daarbij had hij gekozen voor componisten die elkaar aanvulden, vanaf Johannis Cabanilles, tot en met Johann Sebastian Bach. Hij excuseerde zich dat het al weer een poos geleden was dat hij clavichord gespeeld had. De aarzelende inzet van Gallardas van Cabanilles kan echter bij zijn stijl horen, want van elk nieuw stuk klonk de aanzet bedachtzaam, alsof de speler zich langzaam wilde toewerken naar het geheel dat hij al spelend begon te horen en waar hij gaandeweg in op ging. De veerkracht die hierbij hoort deed de klankrijkdom van het instrument des te duidelijker uitkomen; zelden hoorde ik zulke diepe bassen en de boventonen werden bewust uitgebuit voor een specifiek galmeffect. Nu mag het waar zijn wat de voorzitter in zijn welkomstwoord zei - namelijk dat het geluid van het clavichord te vergelijken is met kaarslicht dat bij binnenkomst vaak flakkerend schemerig is maar bij gewenning steeds wijder openbloeit - Demoets expressieve speeltrant evenwel maakte van dit clavichord, zelfs voor het ongeoefend oor, een luid klinkend tokkelinstrument. De vele spanningsbogen in het rubato en de voorliefde voor het arpeggio gaven alle composities die twinkeling die Demoet ongetwijfeld 'cool' vindt, maar die niet expliciet gegeven is in de dansvorm van de corrente, sarabande of giga, zoals hij in zijn cryptisch voorwoord al voorzegd had. Vooral in de Partita Auf meinen lieben Gott van Buxtehude liet Demoet het clavichord galmen alsof hij de pianopedaal gebruikte. Prachtig transparant, maar in de driekwartsmaten van de diverse delen bijna maatloos, veerde en stuiterde de Partita in b moll van Bach. De aanzet ditmaal was resoluut, maar nu geraakte de speler bedachtzaam bij de twee menuetten die hij elastisch uitrekte tot het uiterste, zoals Ivo Janssen soms kan doen in zijn pianovertolkingen van Bach. Opmerkelijk was dat Demoet de tijd nam voor de trillers en dat hij de contrapuntische basso continuo in de linkerhand vooral met de duim realiseerde, soms kruiselings over de rechterhand heen, alsof de duim de voet op het voetpedaal van het orgel had vervangen. Verrassend was het om in deze virtuoze techniek de Sonate van Domenico Zipoli te horen. Voor het concert begon had Henk Glas mij nog verteld dat Zipoli een slechte reputatie als componist had. Henks leraar, Sander Ruys, had dit weer gehoord van zijn leraar op het conservatorium, maar Sander had Zipoli leren waarderen als juist een zeer originele tijdgenoot van Bach. En dat was waar deze middag Demoet ons allemaal van overtuigde. Tevens liet deze organist en clavecinist ons merken wat een uniek instrument het clavichord toch is, dat kan tokkelen als een luit, kan zingen als een piano, dreunen als een orgel en soms kan ritselen als blaadjes in de wind.”
¶ NCG-samenspeeldag voor en door leden in Ravenswaaij, zaterdag 12 mei 2012
De tweede zaterdag in mei valt dit jaar laat op de 12e en dus ruim na de meivakantie. Met mooi weer is het rivierenlandschap dan beslist schilderachtig bij het 17e-eeuwse kerkje van Ravenswaaij, aan de Lek tegenover Wijk bij Duurstede. Om 11.00 uur staan koffie en thee er klaar en kan ieder zijn clavichord een plek geven. Ook wie geen eigen instrument kan meebrengen, mag spelen. We hopen weer op veel muziekaanbod, zowel voor als na de lunch (zelf lunchpakket meenemen, voor koffie en thee wordt gezorgd). Ook toehoorders en introducés zijn welkom. De kosten bedragen € 10 per persoon. We nodigen ieder van harte uit om met het voorbereiden van een individuele of gezamenlijke muziekactiviteit (ook met zang of melodie-instrument) te beginnen.
Ter suggestie, in 2012 zijn er diverse componisten te gedenken, zoals Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621), Nederlands beroemdste componist en klaviervirtuoos; John Dowland (1562-1626), een Engelse beroemdheid wiens luitmuziek al tijdens zijn leven door anderen ook als klaviermuziek werd gebracht; Johannis Cabanilles (1644-1712) uit Valencia, de grootste Spaanse barokcomponist van klaviermuziek; en Friedrich Wilhelm Zachow (1663-1712), organist in Halle en leraar van Händel.
We beginnen met een muzikaal rondje waarbij elk het meegebrachte clavichord introduceert en laat klinken. Na de lunch komt er vrije tijd waarin ieder de aanwezige instrumenten wat voor zichzelf kan uitproberen. Het gebruikelijke concertje van ter plekke aangeboden, voorbereide bijdragen vormt dan de afsluiting van de middag. Wie graag van station Culemborg opgehaald zou willen worden, kan dit bij aanmelding aanvragen.
Aanmeldingen graag vóór 1 mei bij Gerard van de Meerakker, Sasseltberg 9, 5242 GN Rosmalen, tel. 073-5216846, info@clavichordgenootschap.nl
¶ Haags Gemeentemuseum, dinsdagmiddag 26 juni 2012
Sinds vele jaren staat de vermaarde muziekinstrumentencollectie van het Haags Gemeentemuseum niet meer voor het publiek in de zalen opgesteld. Op speciaal verzoek krijgen we nu echter de gelegenheid om in het depot de vijf clavichorden uit de collectie te bezichtigen, met van verschillende mensen een toelichting. Het gaat om een anoniem en vaak nagebouwd clavichord (omvang C – e3, gebonden; Duitsland?, eerste helft 18e eeuw), een clavichord van A.G. Oehme (omvang C – d3, gebonden; Freiberg, rond 1760), een clavichord toegeschreven aan J.H. Silbermann (omvang F1 – f3, ongebonden; Straatsburg, rond 1780), een van J.A. Straube (omvang F1 – f3, ongebonden; Berlijn, 1783), en een enkelsnarig reisclavichord toegeschreven aan J.A. Stein (omvang C – f3, ongebonden; Augsburg, 1787).
Het bezoek begint om 13.30 uur en duurt tot uiterlijk 16.30 uur. Vanwege het beperkte bezoekersaantal, maximaal twee groepjes van tien, is reservering tot uiterlijk 12 juni bij de secretaris noodzakelijk (per e-mail aan tom.brockmeier@gmail.com of per huisadres onderaan). Aan het depotbezoek zijn geen kosten verbonden, maar wie verder ook een museumtentoonstelling wil zien moet daarvoor wel een kaartje kopen.
¶ Jubileumsymposium Leiden, 28 - 30 september
Zoals reeds uiteengezet in de vorige Nieuwsbrief nr. 44 biedt het symposium een boeiende aaneenschakeling van uitzonderlijke concerten, voordrachten en presentaties van tentoongestelde clavichorden. Wie heeft er bijvoorbeeld al eens eerder een cembal d’amour of een clavinet horen en zien bespelen…?! Als Preludium tot het symposium is er voor toetsenisten een workshop Pedaalclavichordspel. Aansluitend aan het symposium is er als Postludium een workshop ‘Orgelpedaalspel van Sweelinck tot Bach’ in de maak van de Stichting Orgelstad Leiden. Het volledige symposiumprogramma met opgaveformulier is straks te vinden in het meinummer van Clavichord International en al eerder op onze website.
Leiden is een aantrekkelijke stad, wat een langweekendverblijf – ook om het symposiumprogramma heen – beslist de moeite waard maakt. Hotelletjes of pensions in de binnenstad zijn heel betaalbaar. Noteer de data daarom alvast nu in de agenda en zegt het voort! Helpende handen tijdens het symposium zijn zeer welkom, laat het ons gauw weten.
¶ Muziekbijlage
Van Kees Rosenhart ontvangen we dit keer een tweedelig werk van Thomas Augustine Arne (1710 – 1778). Hij schrijft daarbij: “Deze Engelse componist was vooral bekend door zijn volkslied Rule, Britannia! Zijn Sonata VI is volgens het titelblad van de uitgave (VIII/ Sonatas/or/Lessons for the Harpsichord/ compos'd by/ Thomas Augustine Arne) voor clavecimbel geschreven. Veel preklassieke composities voor clavecimbel – bijvoorbeeld de vroege sonates van Haydn – klinken echter dankzij de dynamische mogelijkheden geloof-waardiger op een clavichord of fortepiano uit de 18e eeuw. Dit geldt vind ik ook voor deze sonate van Arne.
De term affettuoso als titel van het openingsdeel wijst niet noodzakelijk op een traag tempo. Ik denk dat het fragment met de triolen-reeksen (maat 5 t/m 7) de beste gelegenheid biedt om het juiste tempo te bepalen: ook deze passage moet interessant klinken. Gezien de stijl waarin het Affettuoso geschreven is neem ik zelf de vrijheid om dit deel te eindigen met een open oktaafklank (G-g1); de opvulling tot een volledig akkoord klinkt als een plichtpleging. Hetzelfde geldt voor maat 16 in dit deel.”
¶ Website
Op onze webstek www.clavichordgenootschap.nl kunnen Nederlandse bouwers, spelers, muziekuitgevers en andere clavichord-geïnteresseerden zich in de rubriek ‘winkel’ met hun aanbiedingen presenteren. Nieuwe meldingen zijn welkom (verdere informatie bij info@clavichordgenootschap.nl ).
Te koop aangeboden door Jan Oudshoorn: Clavichord, gebonden, dubbelkorig, in middentoonstemming, omvang C-e3, afmetingen 1135 x 360 x 95 mm. Het is gebouwd door Jan Oudshoorn en Koen Vermeij naar voorbeeld van het anonieme clavichord (eerste helft 18e eeuw) in het Haags Gemeentemuseum. Het is van eikengebeitst naaldhout en heeft een demontabel onderstel. Gereviseerd en opnieuw besnaard door Koen Vermeij, in prima staat. Prijs € 2650,-. Inlichtingen per tel. 023 5387520 of e-mail j.oudshoorn10@chello.nl
¶ Sluitingsdatum kopij volgende Nieuwsbrief
Speciaal voor het aanmelden van clavichordactiviteiten in de periode september – december 2012: de volgende Nieuwsbrief en/of Clavichord International “From the Societies” vertellen ze rond na een berichtje aan barend.kraal@wanadoo.nl, of Witte Singel 40, 2311 BJ Leiden, vóór 1 augustus a.s.
Met vriendelijke groeten,
Barend Kraal (voorzitter, tel. 071-5144287), Tom Brockmeier (secretaris, Van Breestraat 38, 1071 ZR Amsterdam, tel. 020-6756882), Gerard van de Meerakker (penningmeester, tel. 073-5216846), Jan Soullié (administratie C.I., tel. 070-3203226)
IN MEMORIAM
GUSTAV LEONHARDT ('s-Graveland, 30 mei 1928 – Amsterdam, 16 januari 2012)
Met ontroering ontvingen wij het overlijdensbericht van Gustav Leonhardt, erelid van het NCG sinds 1991.
Als clavecinist, organist, clavichordist en dirigent was hij een der grondleggers van de authentieke uitvoeringspraktijk. Hij werd wereldberoemd om zijn talloze uitvoeringen en opnamen van clavecimbel- en orgelwerken van Johann Sebastian Bach en andere componisten uit de wereld van Europese renaissance- en barokmuziek. Hij was een erudiete musicoloog en een hoog gewaardeerde docent. Hij ontving tal van internationale eerbetuigingen en onderscheidingen. Wij zullen zijn markante persoonlijkheid bijzonder missen.
Gustav Leonhardt bij het slotconcert van het twintigjarig jubileumsymposium van het NCG op 30 september 2007 in Amsterdam (foto Elly Kooiman/Hilbrand Edskes).
Nieuwsbrief nr. 44, januari 2012
¶ Met deze eerste Nieuwsbrief van 2012 willen we u graag een mooi en muzikaal nieuw jaar toewensen, het jaar van ons 25-jarig jubileum! Een goede gelegenheid om elkaar daarbij te ontmoeten is alvast de aanstaande ledendag van 11 februari.
Van harte verwelkomen we onze nieuwe leden Ingrid Eriksen Hagen in Bergen (Noorwegen), Jan Oudshoorn in Haarlem en Reinhard Siegert in Hilversum.
¶ Jaarbijeenkomst zaterdag 11 februari 2012, Kapittelzaal Pieterskerk, Pieterskerkhof 5, Utrecht
U wordt van harte uitgenodigd onze jaarlijkse ledendag bij te wonen. Vanaf 10.30 uur staan koffie en thee klaar, we starten om 11.00 uur. De agenda van de Algemene Ledenvergadering luidt als volgt:
1. Opening
2. Notulen van de Algemene Ledenvergadering van 12 februari 2011 (zie bijlage bij deze Nieuwsbrief)
3. Jaarverslag van het bestuur
4. Financieel jaarverslag NCG en Clavichord International (exploitatierekening en balans 2011, begroting 2012)
5. Bevindingen van de kascommissie
6. Verkiezing nieuwe voorzitter
7. Jubileumsymposium 25 jaar NCG: “Opmerk’lijke clavichordklanken - uitzonderlijke variaties in clavichordbouw en -bespeling”, Leiden, 28-30 september 2012
8. Verdere activiteiten
9. Rondvraag en sluiting
Bij punt 6: Volgens de statuten worden bestuursleden benoemd voor een periode van drie jaar. Het rooster van aftreden is als volgt: Barend Kraal (sinds 22-03-2003) aftreding februari 2012; Jan Soullié (sinds 15-05-2004) en Gerard van de Meerakker (sinds 10-02-2007) aftreding februari 2013; Tom Brockmeier (sinds 09-02-2008) aftreding februari 2014. Barend Kraal is bereid om zich als voorzitter herkiesbaar te stellen. Eventuele tegenkandidaten wordt verzocht om zich schriftelijk bij de secretaris te melden vóór 4 februari a.s.
Bij punt 7:Het bestuur heeft in samenwerking met Menno van Delft (Conservatorium van Amsterdam) het programma van het openbare en internationale jubileumsymposium nu ongeveer rond. Het thema blijkt meteen uit de titel. Heel anders dan met de “gewone piano” nú, liet het historische clavichord (Bach’s lievelingsinstrument!) verbazingwekkende variaties zien in vormen, maten en speelmogelijkheden. Sinds de 20e eeuw heeft een herboren belangstelling voor het clavichord tot weer verdere ontwikkelingen in bouw en bespeling geleid. Waarom maakte men zulke uiteenlopende clavichorden? Wat voor muziek speelde men daar vroeger op? Welke plek had het (pedaal)clavichord tot in de 19e eeuw bij de mensen, vergeleken met orgel, clavecimbel en tenslotte piano? En wat kunnen de diverse clavichorden ons, mensen van nú, bieden als huiskamerinstrument?
Het symposium speelt zich van vrijdagmiddag 28 t/m zondagmiddag 30 september af in twee historische gebouwen vlakbij de Pieterskerk in het hart van Leiden. Het programma belooft opmerkelijke concerten, zoals duospel op twee clavichorden (van het 17e- dan wel het 18e-eeuwse type), bespelingen van verschillende typen pedaalclavichorden, en uitvoeringen van eigentijdse composities en improvisaties. Er zijn voordrachten over uitzonderlijke variaties in bouw van clavichorden in Europa en in Amerika, over ongebruikelijke klaviertechnieken, en over het Clavinet (een elektrische clavichordsoort uit de wereld van de popmuziek!). Er is een instrumentententoonstelling met presentaties van nieuwe clavichorden, bezoekers kunnen er ook zelf spelen. Als Preludium tot het symposium zal er voor toetsenisten een workshop Pedaalclavichordspel georganiseerd worden. In het kader van “Opmerk’lijke clavichordklanken” komt er een feestbundel met bladmuziek uit. Zo mogelijk zullen de voordrachten als artikel gepubliceerd worden in een daarop volgend speciaal themanummer van ons tijdschrift Clavichord International.
Uiteraard kost de organisatie van zo’n meerdaags symposium meer inzet, tijd en geld dan onze gangbare genootschapsactiviteiten. De te bespreken symposiumbegroting ziet er met de subsidietoekenning van twee landelijke fondsen goed uit. Ten aanzien van de begrotingspost Donaties hopen we, dat u naast het overmaken van uw jaarlijkse NCG-contributie wilt besluiten tot een extra jubileumdonatie (bij de fiscus heeft ons genootschap de ANBI-status). We zullen u voor uw donatie bijzonder dankbaar zijn! Maar ook steun op andere wijze, als vrijwilliger actief helpen bij het symposium, is van grote waarde: geef ons een seintje!
Aansluitend aan de vergadering is er een diapresentatie van Barend Kraal met verrassende bouwtekeningen op basis van de beschrijving door Claas Douwes van diens pedaalclavichord (Franeker, 1699). Dezelfde presentatie gaf hij afgelopen september op het 10e internationale clavichordsymposium in Magnano, Noord-Italië.
De lunchpauze is van 12.30 – 14.00 uur, er is gelegenheid om aan grote tafels gezellig met elkaar een broodje of wat anders te eten in een nabijgelegen café-restaurant.
’s Middags is er te genieten van een clavichordconcert door Karel Demoet. In zijn programma 'Part en Deel' klinken suites en variatiewerken uit de late zeventiende en vroege achttiende eeuw. Hij speelt Gallardas van Juan Cabanilles, een Sonate van Domenico Zipoli, een Courante en een Suite van Dietrich Buxtehude en een Partita van Johann Sebastian Bach. Zijn instrument is gebouwd door Dick Verwolf naar dat van Friederici (Gera, 1765), het is een vijfoctaafs vrij clavichord.
Karel Demoet studeerde orgel, clavecimbel, kerkmuziek en koordirectie aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht en Arnhem. Hij is cantor-organist van de Marcuskerk en organist van de Oranjekapel (beide in Utrecht), continuo-speler van het Parnassus Ensemble, dirigent van kamerkoor En Suite en adviseur van de Stichting Culturele Evenementen Nicolaïkerk. In 2011 richtte hij ‘The Utrecht Company of Music’ op, waarin de nieuwe generatie musici haar visie op historische muziek laat horen.
Het concert begint om 14.15 uur en is kosteloos toegankelijk voor leden, terwijl ook andere belangstellenden van harte welkom zijn (toegang € 12, thee/koffie na afloop inbegrepen).
¶ Terugblik op het NCG-najaarsconcert van Ursula Dütschler in Amersfoort
Zondagmiddag 9 oktober 2011begon met schitterend zonnig weer, voordat om 14:30 uur het concert van Ursula Dütschler in de Sint Rochuskapel zou beginnen. Het was niet het enige Amersfoortse concert die middag, want onder het motto ‘Beiaard verwelkomt clavichord’ begon Henk Verhoef van de stichting Beiaardcentrum Nederland om 13.30 uur een bespeling van de 17e-eeuwse Hemony-klokken van de Onze-Lieve-Vrouwetoren. Het zwerk betrok snel, ondanks een hemelstrelend programma met werken van Hendrik Anders (1657-1714), De Gruytters’ beiaardboek (1746), H.I.F. von Biber (1664-1704) en J.S. Bach (1685-1750). Na het luidst klinkende klavierinstrument, de beiaard, kwam vervolgens het zachtst klinkende aan de beurt, het clavichord, onder de welkome beschutting van het 16e-eeuwse Sint Rochuskapeldak.
Ursula Dütschler opende haar clavichordconcert met Preludium, Fuga en Allegro in Es, BWV998 van Johann Sebastian Bach. Een sprankelend preludium, een heerlijke fuga en een opwekkend allegro werden vlot en boeiend gespeeld, terwijl de vogels buiten al fluitend van hun enthousiasme blijkgaven. Hoorbaar door gesloten deur en vensters heen gaf zelfs de kraai, de bekende zangvogel met de congenitale dysfonie, met luide stem blijk van zijn waardering.
Het vervolg van het programma bestond uit een drietal Polonaises van Wilhelm Friedemann Bach. Ze komen uit een verzameling van twaalf Polonaises, werken die wat karakter betreft aardig verschillend van elkaar zijn. Polonaise nummer 1 in C is een grillig stuk, dat door Ursula zeer overtuigend werd uitgevoerd. Bij Polonaise nummer 8 konden we genieten van de heerlijke smachtende melodische wendingen en bij nummer 3 spatte de energie eraf. Een aangename klassieke sonate van Johann Christoph Friedrich Bach vormde de voortzetting van het afwisselende programma. De vogels stonden ons toe ongestoord hiernaar te luisteren, omdat het inmiddels was begonnen te regenen. Een voorlopig hoogtepunt in het concert was het Rondo in c, Wq 59/04 van Carl Philipp Emanuel Bach. Het werk voor clavichord van deze grote meester is nagenoeg onovertroffen. Zijn Rondo’s zijn adembenemend en de vertolking door Ursula was dat ook!
Van Johann Christian Bach, de Londense Bach, was de Sonate in D opus 5 nummer 2. Deze zeer onderhoudende muziek werd zeer onderhoudend gebracht. Het energieke Allegro di molto, het lieflijke Andante di molto en het wat statige Minuetto klonken overtuigend.
Het laatste werk was duidelijk het hoogtepunt: de Chromatische Fuga en Fantasie van Johann Sebastian Bach. De uitvoering hiervan door Ursula op clavichord was meeslepend. Wat een ervaring om een zo grillige fantasie en een onovertroffen staaltje barok contrapunt op deze wijze te kunnen ervaren.
Samenvattend betrof het hier een zeer boeiend concert, iets waar we met genoegen op kunnen terugkijken. De stijlverschillen binnen de familie Bach werden ons op fraaie wijze gedemonstreerd. Het clavichord blijkt maar weer eens een instrument te zijn uitstekend geschikt voor het ten gehore brengen van deze verschillende stijlen. De vertolking door Ursula Dütschler heeft ons een fantastische middag bezorgd.
¶ Komende voorjaarsactiviteit
Onze jaarlijkse samenspeeldag in het aan de Lek gelegen zeventiende-eeuwse kerkje van Ravenswaaij is dit keer gepland op zaterdag 12 mei. Nader bericht hierover volgt in de Nieuwsbrief van april 2012.
¶ Verdere clavichordactiviteiten in Nederland en België
Op zaterdag 28 januari om 20.15 uur zal Michael Tsalka een clavichordconcert geven in Aemstelrande, Amsteldijk 89, 1074JB Amsterdam, op loopafstand van station Amstel. Op het programma staan werken van onder meer J. S. Bach, W. F. Bach, D.G. Türk, W. A. Mozart, L. van Beethoven en F. Schubert. Het concert zit in de serie ‘Aemstelrande concerten’ (toegang vrij, collecte na afloop); vanwege de beperkte ruimte is reservering noodzakelijk (per tel. 020-6790340 of via f.muller@inter.nl.net).
In de eerste helft van maart wordt er in Antwerpen en Leuven een dubbelfestival rond het clavichord georganiseerd: KLAVECHORDinPRIMETIME. In Antwerpen zijn er van 9 t/m 11 maart concerten aangekondigd van Miklós Spányi, Kris Verhelst, Menno Van Delft en Gustav Leonhardt. In een vergelijkbare opzet zijn er in Leuven van 14 t/m 18 maart concerten geprogrammeerd van Jos van Immerseel, Wim Winters, Miklós Spányi en Gustav Leonhardt. In beide plaatsen is er een clavichorden-tentoonstelling van Joris Potvlieghe.
Verdere informatie voor Antwerpen is verkrijgbaar via www.AMUZ.be of tel. +32 (0)3 292 36 80, en voor Leuven via www.30cc.be/programma/festivals/klavechord-in-primetime/index.jsp of tel. +32 (0)16 238427.
Op dinsdag 20 maart 2012 om 19.30 uur laten studenten clavecimbel & clavichord van Menno van Delft (Conservatorium van Amsterdam) zich horen. De voorspeelavond is in de Sweelinck-Zaal van het nieuwe conservatoriumgebouw, Oosterdokskade 151, Amsterdam (toegang vrij). Vanaf de voorkant van station CS loopt men oostwaarts en volgt via het fietspad de bordjes Route Oosterdok (looptijd ongeveer 10 minuten).
¶ Muziekbijlage
De vier stukjes van deze bijlage heeft Kees Rosenhart gekozen uit Il Primo Libro (1635) van Martino Pesenti. Hij zegt hierover: “Dit werk bestaat uit 26 Correntes, 3 Volta's en 1 Balletto a tre. De volledige titel gaat als volgt: IL PRIMO LIBRO/ DELLE CORRENTI/ ALLA FRANCESE /PER SONAR NEL CLAVICEMBALO/ ET ALTRI STROMENTI/ DEL SIGNOR/ MARTINO PESENTI/ CIECO A NATIVITATE/ NOVAMENTE RISTAMPATE/ CON UNA AGIONTA DI ALCUNE CORRENTI/ ET UN BALETTO A TRE/ CON PRIVILEGIO/ IN VENETIA,/ Appresso Alessandro Vincenti. MDCXXXV.
Over Martino Pesenti zijn weinig biografische gegevens bekend. Hij is waarschijnlijk rond 1600 in Venetië geboren en daar ook rond 1648 gestorven. Het titelblad van Il Primo Libro laat ons weten dat hij vanaf zijn geboorte blind was (cieco a nativitate). Over de titels van de gekozen stukken kan ik geen zinnig woord zeggen. Misschien dat iemand anders daar haar of zijn licht over kan laten schijnen. Alles bij elkaar een onzeker begin van een nieuw jaar. Gewoon maar spelen dus.”
¶ Website
Op onze webstek www.clavichordgenootschap.nl kunnen Nederlandse bouwers, spelers, muziekuitgevers en andere clavichord-geïnteresseerden zich in de rubriek ‘winkel’ met hun aanbiedingen presenteren. Nieuwe meldingen zijn welkom (verdere informatie bij info@clavichordgenootschap.nl ).
¶ Cursusverslag
Van Folkert Binnema kwam een enthousiast verslag binnen van een clavichordcursus die hij bij Suzana Mendes gevolgd had (zij zijn beiden NCG-lid).
Van 4 t/m 8 januari gaf Suzana Mendes voor de tweede keer een clavichordcursus. Suzana Mendes, woonachtig in Keulen, is docente aan de Musikhochschule in Düsseldorf en de muziekschool in Siegen. Reeds een aantal jaren geeft ze met twee collega’s 4-en 5-daagse vakantiecursussen Oude Muziek in het voormalige klooster Marienthal in het Westerwald, een ideale locatie met een uitstekende keuken in een bosrijke streek. De deelnemers zijn zowel serieuze amateurs als beroepsmusici, sommigen met veel ervaring en kennis inzake barokke uitvoeringspraktijk, anderen met weinig. De keuze van de stukken die je speelt is vrij, er wordt gewerkt aan articulatie en toonvorming; de moeilijkheidsgraad van de stukken is daarbij van geen belang. Van de 8 deelnemers van de eerste cursus (januari 2011) kwamen 4 in 2012 terug. Dit jaar waren er onder de deelnemers twee vaardige pianisten die geen of nauwelijks ervaring met clavecimbel hadden en voor het eerst een clavichord bespeelden. Omdat er een clavecimbel aanwezig was, bood dat de mogelijkheid om in te gaan op de verschillen tussen beide instrumenten. Ik vond het bewonderenswaardig hoe snel deze twee cursisten zich aan het voor hen nieuwe instrument en de daarbij passende uitvoeringspraktijk aanpasten. Als gepensioneerd muziekschooldocent en ervaren organist ben ik vertrouwd met veel aspecten van de uitvoeringspraktijk. Als clavichordspeler ben ik net als velen eigenlijk autodidact. Ik heb ontzettend veel geleerd bij beide cursussen, misschien wel het meest van de aanwijzingen die Suzana geeft aan de mensen die er nog minder van weten dan ik. Daarvan 1 voorbeeld: Bij het spelen van een eenvoudige Rigaudon (R.H. hoogste octaaf 1-stemmig., L.H. akkoorden in het midden van het klavier) kon ik de linkerhand maar niet zachter krijgen. Na een eenvoudige tip van Suzana lukte het onmiddellijk. Bovendien verstaat zij als weinigen de kunst om elke cursist op zijn eigen niveau te “behandelen” en dat zo enthousiast te doen dat het voor de anderen ook aantrekkelijk is. Ik kan deze cursus dan ook van harte aanbevelen en verheug me al op januari 2013. Wie er meer van wil weten kan zich altijd tot mij wenden om inlichtingen. Mocht er belangstelling voor zijn, dan is Suzana graag bereid om in ons land ook eens een cursus te geven. Folkert Binnema, Sneek, folkert@binnema.net.
¶ Sluitingsdatum kopij volgende Nieuwsbrief
Speciaal voor het aanmelden van clavichordactiviteiten in de periode mei - oktober 2012: de volgende Nieuwsbrief en/of Clavichord International “From the Societies” vertellen ze rond na een berichtje aan barend.kraal@wanadoo.nl, of Witte Singel 40, 2311 BJ Leiden, vóór 1 april a.s.
Met vriendelijke groeten,
Barend Kraal (voorzitter, tel. 071-5144287), Tom Brockmeier (secretaris, Van Breestraat 38, 1071 ZR Amsterdam, tel. 020-6756882), Gerard van de Meerakker (penningmeester, tel. 073-5216846), Jan Soullié (administratie C.I., tel. 070-3203226)
Bijlagen:
- Conceptnotulen van de Algemene Ledenvergadering van 12 februari 2011
- Bladmuziek
Nieuwsbrief nr. 43, september 2011
Het Nederlands Clavichord Genootschap
sinds 19 september 1987
¶ Allereerst een hartelijk welkom aan onze nieuwe leden Kaoru Iwamura (Amsterdam) en Emmy van Weverwijk (Bemmel)!
¶ Impressie van de NCG-samenspeeldag voor en door leden in Ravenswaaij
Zaterdag 7 mei vond in het kerkje van Ravenswaaij weer de jaarlijkse NCG samenspeeldag plaats. Er waren zeventien aanwezigen en in de koorruimte stonden negen clavichorden in een halve kring opgesteld. De voorzitter begon zijn woord van welkom met het herdenken van Bert Meijer, die destijds het initiatief nam om juist in deze sfeervolle locatie aan de rivier elkaars clavichord te laten zien en horen. Deze dag stond in het teken van de bouw. Tom Brockmeier en Henk Glas demonstreerden hun Silbermann clavichord naar het voorbeeld uit Neurenberg. Tom had zijn instrument de nacht tevoren voltooid maar nog niet goed gestemd, terwijl Henk niet meer toe was gekomen aan de snaren. Des te beter was de zangbodembeschildering te zien: wilde planten uit zijn tuin, waaronder het glaskruid. Zij bouwden, elk afzonderlijk, onder leiding van Sander Ruys, waarvoor Tom hem alsnog bedankte met twee flessen wijn. Sander zelf toonde twee clavichorden, een groot en een klein. De grote, naar hetzelfde Silbermannvoorbeeld, bestond enkel uit de losse onderdelen, bouwrijp. De kleine, naar een anoniem 17e-eeuws instrumentje in Edinburgh, was door zijn vriendin beschilderd met geabstraheerde bloemvormen. Een paar andere grote clavichorden waren naar Hubert, gebouwd door of onder leiding van Koen Vermeij.
De lunch in de pauze was, naar believen, een picknick op de dijk. Barend spreidde daarvoor zijn tentzeil uit en trakteerde op aardbeien met honing of poedersuiker.
Het kleine concert na de pauze stelde de bezitters c.q. bouwers in de gelegenheid om hun instrument wat objectiever te keuren door iemand anders erop te laten spelen. Zo koos Henk Glas voor de Hubert van Anne Tolsma, die op zijn beurt de Hubert van Henk beproefde. Coby Blankenstein zong een door J.S.Bach getoonzette koraal, begeleid door haar man, Henk Waardenburg, die voor dit concertje de spits afbeet met enige preludia van dezelfde Bach. Opmerkelijk was dat twee uitvoerenden zich waagden aan de spannende, soms wringende vroege barok van de Spaanse, blinde organist Pablo Bruna (1611-1679). Jos van der Giessen speelde het zogeheten Stuk met de valse noten en Barend Kraal een werk waarbij de bas de melodie heeft in afwisselende ritmes. Barend begeleidde tevens bij twee eigentijdse zangstukjes van Toine Moerbeek, op tekst van Shakespeare, gezongen door de componist zelf en Ellie Dautzenberg. Laatstgenoemde, opnieuw begeleid door Barend, zong nog een lute-song van Thomas Campion. Daarna beleefde het genootschap de wereldpremière van een fugafantasie Felis citatio, toegeschreven aan Desiderius Agrilacus. De fantasie werd bezorgd door Gerard van de Meerakker die er zijn eigen Magnum Opus Poesje Mauw in herkende. Gerards vrouw, Marijke, maakte met haar vrolijke aandacht en zorgzaamheid de spreekwoordelijke Brabantse gastvrijheid opnieuw waar.
Al met al liet deze zonnige zaterdagmiddag weer eens merken dat ‘voorjaar aan de rivier’ geen begrip is uit een oud, gekoesterd prentenboek, maar een belevenis die liefhebbers onder elkaar zelf blijken op te kunnen wekken.
¶ Terugblik op het NCG-voorjaarsconcert van zondagmiddag 29 mei 2011
Op zijn concertreis vanuit de VS naar enkele landen in Europa deed Peter Sykes Amsterdam aan voor een opmerkelijk clavichordconcert in het Geelvinck Hinlopen Huis aan de Herengracht. Peter Sykes is een bijzonder veelzijdige klavierspeler, bekend van talrijke CD’s met orgel-, clavecimbel- en clavichordmuziek. Hij doceert Historische Muziekuitvoering aan de Universiteit van Boston, hij is bestuurder van de Cambridge Society for Early Music en president van de Boston Clavichord Society. In een vorige nummer van het BCS Bulletin Tangents stond een artikel over zijn instrumentencollectie, waaronder maar liefst 9 clavichorden!
Peter Sykes’ programma met werken van J.S. en C.P.E. Bach, Haydn en Mozart vond een ideale entourage in de met 18e-eeuwse landschapsschilderingen bespannen Blauwe Kamer aan de tuinzijde. Ook het fraai gedecoreerde vijfoctaafs clavichord mocht er zijn, gebouwd door Geert Karman naar 18e-eeuwse voorbeelden van vader & zoon Hass uit Hamburg en welwillend beschikbaar gesteld door Menno van Delft.
Totaal niet 18e-eeuws was…. de iPad die Peter Sykes op de lessenaar ervan zette! Die bevat zijn gedigitaliseerde programmarepertoire waaronder gescande antieke eerste drukken. De iPad kan draadloos bediend worden met twee pedalen op de grond. Het indrukken van het rechterpedaal roept de volgende bladzij op en van het linker de vorige, dus geen getob meer met bladzijden omslaan…
Peter Sykes opende met een werk van J.S. Bach, de Sonate in d (BWV 964), waarvan hij vertelde dat Bach er zijn solovioolsonate BWV 1003 voor gebruikt had, met toevoeging van basnoten en akkoorden. Hij riep er een sfeer van buitenleven mee op. Na een lieflijk mijmerend Adagio volgde er een snelle vlucht, als bij een jachtpartij, van het Fuga – Allegro. Daarna suggereerde het zachte en expressieve Andante een solowandeling door een baroktuin, met beelden en fonteinen van akkoorden. Tenslotte kwam het Allegro als ware het een tuinfeest, met inschenken van glazen champagne en tinteling van opstijgende belletjes.
Het werk van C.P.E. Bach, de Sonate in g (Wq. 65/17) uit 1746, drong tot ons door in een geheel andere sfeer, vol conflict en drama. Het niet-vrolijk klinkende Allegro opende met snelle, grillige arabesken in (retorische?) vraagtekenvorm en met improvisatorische elementen. Aansluitend ademde het Adagio berusting, in een mengeling van gevoelens, en werd later troostend, ijl wegstervend van klank.
Het slotdeel Allegro assai voltrok zich in sneltreinvaart, met capricieuze plaagstootjes. Maar ook in zo’n snel deel demonstreerde Peter Sykes een zeer beheerste, goed gedoseerde vingertechniek.
Opnieuw een andere wereld vertoonde zich in de Sonate in Es van Mozart uit 1774 (KV 282), vast op clavichord gecomponeerd zoals de meeste van zijn werken. Na een dromerig en fluisterzacht Adagio volgden Menuetto I & II, een verfijnd-vrolijke dans van dame & heer, gevolgd door snelle loopjes en swingende versieringen. Het Allegro zorgde voor een virtuoze afsluiting, vol van uitdagende en vrolijke uitbarstingen.
Over Joseph Haydn zei Peter Sykes, dat diens componeren voor de fortepiano pas echt begon vanaf 1791 door zijn verblijfsperioden in Londen. Eerst klonk de Sonate in Bes (Hob.XVI:41), in 1784 opgedragen aan prinses Marie Esterházy. Het Allegro opende theatraal met grote sprongen in een decor van klankguirlandes. Dan plotseling “donderslagen”, wisseling van decor en een snelle vlucht. Maar de lucht klaart op, alles komt goed en het lijkt warempel alsof de merels in de tuin buiten gestimuleerd worden tot meezingen! Het Allegro di molto riep beelden op als van een spiegelgevecht tussen twee acrobaten.
Peter Sykes sloot af met Haydn’s vermaarde Andante & Variaties in f (Hob.XVII:6) uit 1793. Het thema klonk vol melancholie en berustende levenswijsheid. Daarna volgden de variaties, dramatische ontwikkelingen, onweer met vuurwerk, de tuinvogels zwegen stil… De zwarte wolken en sombere gedachten trokken weg, wat lichtstraaltjes zetten door en de sereniteit van het begin kwam terug. Aan het slot een stevig akkoord dat wegstierf. Opvallend was de totaal andere klankexpressie van dit werk in vergelijking tot de gebruikelijke uitvoering op een hamervleugel. Op clavichord bleven de klankpatronen bijzonder transparant.
Het publiek had – van jong tot oud – ademloos geluisterd en gaf een warm applaus. Onder het genot van een glaasje bleven velen in gezelschap van Peter Sykes nog een tijd napraten.
¶ NCG-najaarsconcert zondag 9 oktober 2011 om 14.30 uur
Als najaarshoogtepunt zal Ursula Dütschler een zondagmiddagclavichordrecital voor ons geven in de St. Rochuskapel te Amersfoort. Ursula Dütschler werd geboren in Zwitserland, maar woont al geruime tijd in Nederland. Naast het clavichord bespeelt zij ook het clavecimbel en de fortepiano, waarmee zij regelmatig optreedt als soliste, in een kamermuziekgezelschap of als begeleidster van liederen. Zij studeerde aan de conservatoria van Bern, Salzburg en Cornell University (VS), en heeft diverse prijzen gewonnen op internationale concoursen voor clavecimbel en fortepiano.
Op zondagmiddag 9 oktober kunnen wij genieten van muziek van Johann Sebastian Bach & Zonen. Haar programma belooft de Preludium, Fuga & Allegro in Es (Joh. Sebastian, BWV 998), twee Polonaises in C en D (W. Friedemann), een Sonate in Es (Joh. Christoph Friedrich), een Fantasie in C (C. Ph. Emanuel), een Sonate in D (Joh. Christian), en de Chromatische Fantasie & Fuga in d (Joh. Sebastian, BWV 903).
De intieme, laatgotische St. Rochuskapel werd rond 1500 gebouwd en is het middelpunt van het hofje 'De Armen de Poth'. Het adres is Pothstraat 16, 3811 JL Amersfoort. Vanaf het station is het een wandeling door de historische binnenstad van 15 – 20 minuten. De toegang bedraagt € 12 en reserveren is mogelijk bij de penningmeester (tel. 073-5216846 of info@clavichordgenootschap.nl).
¶ Verdere activiteiten
In het kader van de serie Kasteelconcerten geeft Siebe Henstra op zondag 18 september 2011 een clavichordconcert in De Kieftskamp, Lindeseweg 6 te Vorden (in de Gelderse Achterhoek). Hij speelt een programma met werken van de familie Bach en van Reincken, zowel om 11.30 uur als om 15.00 uur. Voor verdere informatie zie www.kasteelconcerten.nl/agenda.html, reserveren gaat via tel. 0575-529978.
Op dezelfde zondag 18 september, maar dan in West-Nederland, geeft het Ensemble Il Sussurro – Amanda Markwick, traverso & Gerard van Vuuren, clavichord – om 17.00 uur een concert in het Honig Breethuis, Lagedijk 80, 1544 BJ Zaandijk. Zij spelen een programma met muziek rond 1800 uit de Napoleontische tijd, zie verder www.ensemble-ilsussurro.com. Reserveren kan via tel. 075-6217626 of info@honigbreethuis.nl.
Voor liefhebbers van een “clavichord met hamertjes” geeft Michael Tsalka op diezelfde zondag 18 september om 16.45 uur een concert op een antieke tafelpiano in het Geelvinck Hinlopen Huis, museum-ingang Keizersgracht 633, Amsterdam. De titel van het concert is: “Ein Weib ist das Herrlichste Ding” (naar de Variaties van Mozart) en er klinkt ook muziek van Bach, Beethoven en Schubert. .Reservering kan telefonisch (020-6390747) of via info@museumgeelvinck.nl.
¶ Muziekbijlage
Van Kees Rosenhart ontvangen we hier Dulce memoriae in de bewerking van Hernando de Cabezón (1541 –1602). Hij schrijft er bij:
Niet alleen in onze tijd maar ook in de 16e en 17e eeuw kende men muziekstukken die door het gelukkige samengaan van tekst en muziek internationaal zeer gewaardeerd werden. Ze werden dan ook door meerdere bekende en onbekende componisten bewerkt voor instrumenten van verschillende aard. Een overbekend voorbeeld is Flow my Tears I van John Dowland, ook bekend onder de naam Pavane Lachrimae. Van eerdere datum zijn titels als O Felici Occhi Miei van Jacob Arcadelt, Susanne un Jour van Orlando di Lasso, en zo ook het chanson Doulce memoire vanSandrin (Pierre Regnault). De tekst ervan gaat over voorbije liefde. Heerlijk om gevoelvol op een clavichord te spelen.
George Houle heeft uitgevonden dat er over dit Doulce memoire van Pierre Sandrin 36 instrumentale bewerkingen bestaan en heeft een boek over zijn bevindingen gepubliceerd. Meer hierover is te lezen op http://www.iupress.indiana.edu/product_info.php?products_id=88949.
¶ Het NCG wordt volgend jaar 25!
Op 19 september 2012 zal het 25 jaar geleden zijn dat het Nederlands Clavichord Genootschap werd opgericht. Het bestuur heeft vergevorderde plannen om dit te vieren met een openbaar en internationaal symposium in de historische binnenstad van Leiden, tijdens het weekend van 28 – 30 september. De titel is: Opmerk’lijke clavichordklanken – Uitzonderlijke variaties in clavichordbouw en -bespeling. Het programma bestaat uit concerten, lezingen, een instrumentententoonstelling met presentaties, en een workshop. Meer bijzonderheden komen in de volgende Nieuwsbrief. Momenteel is het bestuur bezig met de voorbereiding van subsidieaanvragen bij enkele grote landelijke cultuurfondsen. Subsidiëring is onmisbaar voor de realisering van het beoogde programma. In aansluiting daarbij nog het volgende:
Onze “Vereniging het Nederlands Clavichordgenootschap” heeft van de Belastingdienst de aanduiding “Algemeen Nut Beogende Instelling” gekregen. Dit betekent dat schenkingen (op ons gironummer 4740370) fiscaal aftrekbaar zijn (zie www.belastingdienst.nl). Misschien een idee ter verhoging van de –zilveren– feestvreugde…?!
¶ Webstek
Op www.clavichordgenootschap.nl kunnen bouwers, spelers, muziekuitgevers en andere clavichord-geïnteresseerden zich in de rubriek ‘Winkel’ met hun aanbod presenteren. Veelbezochte rubrieken zijn ook ‘Clavichordklanken’ en ‘Bladmuziek’. Contact hierover loopt via info@clavichordgenootschap.nl).
¶ Sluitingsdatum kopij volgende Nieuwsbrief
Speciaal voor het aanmelden van clavichordactiviteiten begin 2012: de Nieuwsbrief vertelt ze rond na een berichtje aan barend.kraal@wanadoo.nl, of Witte Singel 40, 2311 BJ Leiden, vóór 1 december a.s.
Met vriendelijke groeten,
Barend Kraal (voorzitter, tel. 071-5144287), Tom Brockmeier (secretaris, Van Breestraat 38, 1071 ZR Amsterdam, tel. 020-6756882), Gerard van de Meerakker (penningmeester, tel. 073-5216846), Jan Soullié (administratie C.I., tel. 070-3203226)
VTe koop aangeboden
Prachtig reisclavichord, licht eiken met stijlvol los zwart onderstel zoekt liefdevol tehuis. Bouwer: Jac van ´t Veer (1987). Omvang: 4½ octaven (C - e3). Kopie van origineel in het Haagse Gemeentemuseum. Afmetingen: 115 x 36 x 10 cm. Taxatierapport uit 1991 beschikbaar. Na kleine revisie in zeer goede staat. Vraagprijs: € 2750. Emmy van Weverwijk, 06 – 20217424, emmy@lasonrisa-klank.nl
Nieuwsbrief nr. 42, april 2011
Het Nederlands Clavichord Genootschap
sinds 19 september 1987
¶ Allereerst een hartelijk welkom aan onze nieuwe leden Ilze Bertrand (Den Haag), Liene Stradina (Den Haag) en Han van IJcken (Nijkerk).
¶ Vervolgens moeten wij helaas ook droevig nieuws melden. Op 18 maart jl. is Bert Meijer onverwacht overleden op de leeftijd van 78 jaar. Hij was een gezien lid binnen ons genootschap waar hij bijna 20 jaar actief in was. Van 1995 tot 2007 maakte hij deel uit van het bestuur, de meeste tijd als penningmeester. In deze periode maakte hij de naam van het dorpje Ravenswaaij tot een begrip in ons genootschap. Tot eind 2009 woonde hij daar en trad er steeds als gastvrije organisator op bij de jaarlijkse NCG-samenspeeldag in zijn dorpskerk. Wij zullen er in dankbare herinnering aan hem blijven denken als we daar ook in de toekomst weer samenkomen.
¶ Samenvatting jaarbijeenkomst in Utrecht op 12 februari 2011
De Algemene Ledenvergadering in de Kapittelzaal van de Pieterskerk begint 11 uur ’s ochtends met een welkomstwoord van de voorzitter. Het is verheugend dat er vandaag 3 nieuwe leden bij zijn gekomen!
De financiële jaarverslagen van de penningmeester en van de administrateur Clavichord International worden op voorstel van de kascommissie (Henk Glas en Hans van Krevelen) door de vergadering goedgekeurd. De kascommissieleden worden voor hun inzet bedankt. Ze verklaren zich desgevraagd beschikbaar voor een volgende termijn en worden door de vergadering herbenoemd.
De secretaris, Tom Brockmeier, heeft nu zijn zittingstermijn van drie jaar vervuld. Hij heeft zich herkiesbaar gesteld en wordt onder dankzegging herkozen door de vergadering.
De vergadering gaat akkoord met een contributieverhoging van € 27 naar € 30 per 1 januari 2012. De laatste verhoging dateerde uit 2006.
Er wordt enthousiast beraadslaagd over de viering van het 25-jarig bestaan van ons genootschap in september 2012. De volgende jaarvergadering wordt vastgesteld op zaterdag 11 februari 2012.
Onmiddellijk na de vergadering gaf Kees Rosenhart een diapresentatie over zijn passie voor het uitgeven van klaviermuziek, zoals de muziekbijlagen bij de Nieuwsbrieven. Om auteursrechterlijke redenen is dat alleen muziek van componisten die meer dan 70 jaar geleden gestorven zijn. En met het computerprogramma Finale ontwerpt hij een eigen vormgeving.
Muziek werd in het verleden gedrukt, nadat het eerst gezet was met losse blokjes per noot of stukje notenbalklijn. Wat helemaal niet wil zeggen dat zulke notenreeksen dus los gespeeld moeten worden. Later werd muziek geëtst in koperplaten. Die manier maakte het simpel om aanduidingen voor interpretatie toe te voegen. De vraag wordt dan: in hoeverre moet de moderne uitgever aspecten van het oude muziekbeeld aanhouden? Dat kan bijvoorbeeld notenbalken hebben met meer dan 5 lijnen, ander maatsoorten, andere muzieksleutels, en andere regels voor de geldigheidsduur van incidenteel een kruis of mol bij een muzieknoot. Als een moderne heruitgave erop gericht is om hedendaagse spelers een gemakkelijk speelbare versie te geven, dan moeten afwijkingen van het originele muziekbeeld in voetnoten worden toegelicht.
Kees Rosenhart sloot zijn boeiende voordracht af met een paar afbeeldingen van originele en goed leesbare uitgaven van muziek van Pachelbel, Telemann en Türk.
Na de lunchpauze begon Wim Winters om 14.15 uur zijn clavichordconcert met als titel „Hoogtepunten van de Weense Klassiek: één decennium…drie werelden...“. Het was een opmerkelijk concert met sonates van de grote Weense drie geschreven binnen een tijdsbestek van 10 jaren: Mozart (1788), Haydn (1794) en Beethoven (1796/8). Wim Winters (Hechtel-Eksel, België) is internationaal bekend als organist en besteedt een belangrijk deel van zijn muzikale activiteit aan het bespelen van het clavichord als instrument voor de studie van historische uitvoeringspraktijken. Wim Winters begon met een verhelderende inleiding over de vraag, hoe belangrijk de keuze van instrument in die tijd werd gevonden voor het spelen van zulke werken. Hij poneerde het begrip context-reconstructie. Het is niet zozeer de vraag welk instrument uitsluitend zou moeten worden gebruikt, maar wel hoeveel vrijheid een speler heeft om te kiezen tussen de diverse toetsinstrumenten van toen. Dat is zinvoller. Door de rijke microdynamische mogelijkheden van het clavichord lijkt dit bij uitstek een geschikt instrument voor deze periode. Een goede, zangerige klankkwaliteit van het clavichord is wel belangrijk om de afwezigheid van het demperpedaal van de fortepiano wat te kunnen compenseren, vooral bij Beethoven.
Als eerste sonate werd Haydn’s Hob. XVI/52 ten gehore gebracht. Het is zijn laatste klaviersonate: Allegro – Adagio – Finale presto, een typisch “Sturm und Drang”-stuk met grote verschillen in tempo en dynamiek. Het instrument van Joris Potvlieghe, in Saksische 18e-eeuwse stijl, vijfoctaafs en ongebonden, reageerde uitstekend op de aanslag van Winters en gaf een geweldige resonans.
De sonate KV 576 is ook de laatste sonate van Mozart. Dit stuk ademde een totaal andere sfeer dan Haydn. Na een Maestoso begindeel kwam het Andante cantabile met zeer diepzinnige en gevoelvolle episoden. Het Presto slotdeel klonk lichter van karakter, bijna divertimento, met een vuurwerk van sprankelende nootjes aan het eind. Mozart hechtte veel waarde aan het clavichord: Wim Winters vertelde dat hij in 1788 nog pogingen heeft ondernomen een Silbermann clavichord aan te schaffen. (Mozart’s originele Frederici-instrument raakte zoek in de Tweede Wereldoorlog, maar is kort geleden opgedoken in de USA.)
In de vierdelige sonate opus 10 nr.3 van Beethoven werden inderdaad de grenzen van de mogelijkheden van het clavichord bereikt. Het openingsdeel Presto werd gespeeld in gezwinde pas, met octavenspel in uiterste liggingen. De klankuitbarstingen bij ff waren soms zelfs hard te noemen. Je kreeg dan de indruk of een fortepiano in een zaal werd bespeeld. Het daarop volgende Largo e mesto klonk treurig en onheilspellend, met een grillige afloop in uitersten. Maar de uitstervende pppp's waren een verrassing en een streling voor het oor. Na een Menuetto met Trio in walstempo kwam er een vrolijk Rondo tot slot.
Wat bij het gehele concert opviel, was Wim Winters’ weloverwogen tempokeuze zonder gejakker. Dit gaf de mogelijkheid dynamische details tot in de perfectie af te werken. Het is dan inderdaad een kunst om het in de snelle delen spannend en sprankelend te spelen.
Al met al een zeer boeiend en vooral muzikaal opmerkelijk en rijk concert!
¶ NCG-samenspeeldag voor en door leden in Ravenswaaij, zaterdag 7 mei 2011
Pasen valt laat dit jaar en wordt gevolgd door de meivakantie. Op het eind daarvan komt onze samenspeeldag, misschien staan de Betuwse boomgaarden dan nog wel in bloei. Plaats van samenkomst is namelijk nog steeds het sfeervolle 17e-eeuwse kerkje van Ravenswaaij (gelegen aan de Lek boven Culemborg). Om 11.00 uur staan koffie en thee er klaar en kan ieder zijn clavichord een plek geven. Ook wie geen eigen instrument kan meebrengen, mag spelen. We hopen weer op veel muziekaanbod, zowel voor als na de lunch (zelf lunchpakket meenemen, voor koffie en thee wordt gezorgd). Ook toehoorders en introducés zijn welkom. De kosten bedragen € 10 per persoon. We nodigen ieder van harte uit om met het voorbereiden van een individuele of gezamenlijke muziekactiviteit (ook met zang of melodie-instrument) te beginnen.
Ter suggestie, 2011 is een gedenkjaar voor diverse componisten. Pablo Bruna (1611-1679) was de belangrijkste Spaanse componist voor klaviermuziek tussen Cabezón en Cabanilles. Franz Liszt (1811-1886), had Mozart’s Friederici clavichord in zijn muziekkamer in Weimar staan (in de period 1848-1861). Het was een geschenk van gravin Wittgenstein en stond naast zijn huisorgel. Later belandde het in het Historisch Museum van Wenen.
Op verzoek van enkele leden zal het middagprogramma worden omgedraaid. Na de lunch komt er eerst vrije tijd waarin ieder de aanwezige instrumenten wat voor zichzelf kan uitproberen. Het gebruikelijke concertje van aangeboden voorbereide bijdragen vormt dan de afsluiting van de middag.
Wie graag van station Culemborg opgehaald zou willen worden, kan dit bij aanmelding aanvragen.
Aanmeldingen graag vóór 1 mei bij Gerard van de Meerakker, Sasseltberg 9, 5242 GN Rosmalen, tel. 073-5216846, clavichordgenootschap@gmail.com
¶ NCG-voorjaarsconcert zondagmiddag 29 mei 2011 om 16.45 uur
Speciale aandacht wordt gevraagd voor Peter Sykes, die een clavichordconcert voor ons zal geven in het Geelvinck Hinlopen Huis aan de Amsterdamse Herengracht. Peter Sykes is een bijzonder veelzijdige klavierspeler, bekend van talrijke CD’s met orgel-, clavecimbel- en clavichordmuziek. Hij doceert Historische Muziekuitvoering aan de Universiteit van Boston, hij is bestuurder van de Cambridge Society for Early Music en president van de Boston Clavichord Society. Zijn programma belooft ons werken van J.S. Bach, C.P.E. Bach, Haydn en Mozart, en sluit af met Haydn’s Andante & Variationen in f (Hob. XVI/6).
De ingang van dit museum is via het voormalige koetshuis aan de Keizersgracht nr. 633, gelegen tussen Vijzelstraat en Utrechtse straat. Wandelend door de bezienswaardige, klassieke tuin bereikt men de tuiningang van het 17e-eeuwse patriciërshuis met fraaie stijlkamers. Het concertkaartje geeft tevens vrij toegang tot het museum. Plaatsreservering is aan te raden, bij voorkeur via info@museumgeelvinck.nl, of anders telefonisch via 020-6390747 op de museumopeningstijden van 11 – 17 uur (dinsdag gesloten). De toegang is € 15 (studenten € 7,50). Bereikbaar met tramlijnen 4, 16, 24 en 25, halte Keizersgracht. Parkeergarage: Stopera. Voor verdere informatie zie www.museumgeelvinck.nl.
¶ NCG-najaarsconcert zondagmiddag 9 oktober 2011 om 14.30 uur
Als najaarshoogtepunt zal Ursula Dütschler een clavichordrecital voor ons geven in de 16e-eeuwse St. Rochuskapel te Amersfoort. Nadere gegevens volgen in de Nieuwsbrief van september.
¶ Verdere clavichordactiviteiten
Op vrijdag 29 april om 20.15 uur geeft Michael Tsalka een clavichordconcert in Aemstelrande, Amsteldijk 89, 1074JB Amsterdam (in de serie ‘Aemstelrande concerten’). Hij bespeelt een instrument naar H.A. Hass van Koen Vermeij en heeft op zijn programma werken staan van o.m. Cabezón, de Torres, Rameau, J.S. en C.P.E. Bach, Türk en Mozart (zie verder http://michaeltsalka.com). Graag tenminste 2 dagen van tevoren uw plaatsen bespreken bij gastheer en gastvrouw Frans & Juul Muller tel. 020-6790340, f.muller@inter.nl.net.
Op dinsdag 17 mei om 19.30 uur laten studenten clavecimbel & clavichord van Menno van Delft (Conservatorium van Amsterdam) zich horen. De voorspeelavond is in de Sweelinck-Zaal van het nieuwe conservatoriumgebouw, Oosterdokskade 151, Amsterdam (toegang vrij). Vanaf de voorkant van station CS loopt men oostwaarts en volgt via het fietspad de bordjes Route Oosterdok (looptijd ongeveer 10 minuten).
Op vrijdag 20 mei om 20.15 uur zal Wim Winters een clavichordconcert geven in het Burgemeestershuis in Lommel, vlak over de grens in Belgisch Limburg. Hij speelt daar sonates en variaties van Mozart en Beethoven. Verdere details zijn te vinden op http://www.wimwinters.be .
Op zondag 19 juni 2011 om 16.00 uur treedt op Ensemble Il Sussurro – Amanda Markwick, traverso & Gerard van Vuuren, clavichord – in de Cellebroederskapel, Brusselsestraat 58, 6211 PC Maastricht.
Op zondag 18 september 2011 om 17.00 uur geeft dit ensemble een concert in het Honig Breethuis, Lagedijk 80, 1544 BJ Zaandijk. Verdere informatie komt later beschikbaar op www.ensemble-ilsussurro.com.
Op zaterdag 2 juli geeft Menno van Delft om 11 uur een koffieconcert in de middeleeuwse Nicolaïkerk te Utrecht. Verdere informatie hierover komt later beschikbaar op www.nicolaiconcerten.nl.
¶ Muziekbijlage
Van Kees Rosenhart ontvangen we hier een Suite in h moll van Froberger. Het gaat om de delen Allemanda, Courante, Saraband en Duble, die in 2002 door de musicoloog Dirk Luijmes opnieuw ontdekt werden in de zg. Kloeckhoff-manuscripten in het Gelderse familiearchief Bosch van Rosenthal. Dat zijn twee boekjes, daterend uit Wesel omstreeks 1695. Ze bevatten elk een bloemlezing van klavierwerkjes die de toen 19-jarige Christian Augustus Kloeckhoff en zijn 16-jarige broer Balthasar daarin voor hun muziekles noteerden.
¶ Nieuwe CD uitgaven
Cornelis Bom schrijft: Wolfgang Schröder heeft een alleraardigste dubbel-CD gemaakt met muziek van J.C.F. Fischer[1656-1746] op een door mij gemaakt clavichord naar dat van H.A. Hass (1742) in het MIM te Brussel. Het betreft de “Musikalischer Parnassus”, een bundel van 9 suites, elk met een heel eigen karakter en genoemd naar ieder van de 9 Muzen, die volgens de Griekse mythologie op de berg Parnassus vertoefden. Te bestellen bij: Sirod Musikproduktion, Bahnhofstrasse 5, D-49434 Neuenkichen-Vörden, Duitsland.
Bernard Brauchli heeft een CD uitgebracht met muziek van Antonio de Cabezón en tijdgenoten, afwisselend gespeeld op een Portugees en een Zuid-Duits clavichord, beide van het 17e-eeuwse type. Te bestellen via www.MusicaAnticaMagnano.com.
¶ Webstek
Op www.clavichordgenootschap.nl kunnen Nederlandse bouwers, spelers, muziekuitgevers en andere clavichord-geïnteresseerden zich in de rubriek ‘Winkel’ met hun aanbiedingen presenteren (verder contact via clavichordgenootschap@gmail.com). Nieuwe rubrieken zijn ‘Clavichordklanken’ en ‘Bladmuziek’.
Sluitingsdatum kopij volgende Nieuwsbrief
Speciaal voor het aanmelden van clavichordactiviteiten later in 2011: de Nieuwsbrief vertelt ze rond na een berichtje aan barend.kraal@wanadoo.nl, of Witte Singel 40, 2311 BJ Leiden, vóór 1 september a.s.
Met vriendelijke groeten,
Barend Kraal (voorzitter, tel. 071-5144287), Tom Brockmeier (secretaris, Van Breestraat 38, 1071 ZR Amsterdam, tel. 020-6756882), Gerard van de Meerakker (penningmeester, tel. 073-5216846), Jan Soullié (administratie C.I., tel. 070-3203226)
Nieuwsbrief nr. 41, januari 2011
Het Nederlands Clavichord Genootschap
sinds 19 september 1987
¶ Met deze eerste Nieuwsbrief van 2011 willen we u graag een mooi en muzikaal nieuw jaar toewensen. Een goede gelegenheid om elkaar daarbij te ontmoeten is alvast de aanstaande ledendag van 12 februari!
Een hartelijk welkom gaat uit naar ons nieuwe lid Dorothea Demel in Eppstein, Duitsland.
¶ Jaarbijeenkomst zaterdag 12 februari 2011, Kapittelzaal Pieterskerk, Pieterskerkhof 5, Utrecht
U wordt van harte uitgenodigd onze jaarlijkse ledendag bij te wonen. Vanaf 10.30 uur staan koffie en thee klaar, we starten om 11.00 uur. De agenda van de Algemene Ledenvergadering luidt als volgt:
1. Opening
2. Notulen van de Algemene Ledenvergadering van 13 februari 2010 (zie bijlage bij deze Nieuwsbrief)
3. Jaarverslag van het bestuur
4. Financieel jaarverslag NCG en Clavichord International (exploitatierekening en balans 2010, begroting 2011)
5. Bevindingen van de kascommissie
6. Verkiezing nieuwe secretaris
7. Stand van zaken Clavichord International en contributieverhoging in 2012
8. Rondzending ledenlijst
9. Voorbereiding 25-jarig NCG-jubileum september 2012
10. Verdere toekomstige activiteiten
11. Rondvraag en sluiting
Bij punt 6: Volgens de statuten worden bestuursleden benoemd voor een periode van drie jaar. Het rooster van aftreden is als volgt: Tom Brockmeier (sinds 09-02-2008) aftreding februari 2011; Barend Kraal (sinds 22-03-2003) aftreding februari 2012; Jan Soullié (sinds 15-05-2004) en Gerard van de Meerakker (sinds 10-02-2007) aftreding februari 2013. Tom Brockmeier is bereid om zich als secretaris herkiesbaar te stellen. Eventuele tegenkandidaten wordt verzocht om zich schriftelijk bij de voorzitter te melden vóór 5 februari a.s.
Bij punt 7: De laatste paar jaren laat de exploitatierekening van CI een structureel tekort van tegen de 10% zien. Oorzaken hiervan zijn de in de loop der jaren gestegen productie- en verzendkosten en het teruglopen van het aantal abonnementen door de opheffing van de Japanse, Finse en Zweedse zusterverenigingen.
De NCG-contributie is sinds 2006 onveranderd gebleven en het bestuur stelt nu voor om die per 2012 dan van € 27op € 30 te brengen. Ook de tarieven voor de buitenlandse CI-abonnementen moeten dan met 10% verhoogd worden.
Bij punt 8: In Nieuwsbrief nr. 40 is het voornemen aangekondigd om aan alle NCG-leden een ledenlijst met adresgegevens toe te sturen. Niemand heeft hier bezwaar tegen gemaakt en het bestuur stelt voor om de rondzending nu te effectueren.
Bij punt 9: Op 19 september 2012 hoopt het NCG 25 jaar te worden! Het bestuur heeft plannen in voorbereiding om dit te vieren met een driedaags openbaar en internationaal symposium van 28 – 30 september in het historisch centrum van Leiden. Als thema wordt gedacht aan bijzondere vormen van clavichordbouw en aan bijzondere vormen van solo- en ensemblespel. Het programma zal bestaan uit concerten, voordrachten, en een instrumentententoonstelling met presentaties. Iedereen wordt van harte uitgenodigd om met verdere suggesties voor de invulling van dit programma te komen. Ook de aanmelding van bereidheid tot actieve ondersteuning bij de voorbereidingen is zeer welkom!
Aansluitend aan de vergadering zal Kees Rosenhart ons vertellen hoe hij te werk gaat bij het opsporen en uitzoeken van oude bladmuziek voor klavierinstrumenten. Aan de hand van lichtbeelden laat hij ons zien hoe hij het oude notenbeeld op de computer omzet in hedendaags notenschrift. En hij bediscussieert de criteria om te komen tot een verantwoorde heruitgave van door hem geselecteerde bladmuziek, zowel in gedrukte vorm als ook op internet.
De lunchpauze is van 12.30 – 14.00 uur, er is gelegenheid om aan grote tafels gezellig met elkaar een broodje of wat anders te eten in een nabijgelegen café-restaurant.
’s Middags krijgen we een clavichordconcert van Wim Winters uit Hechtel-Eksel (België). In 1985 behaalde hij op 13-jarige leeftijd de eerste prijs op het Internationaal Orgelconcours voor Amateurs in Boxtel. Dit was bepalend voor zijn loopbaankeuze. In 1998 voltooide hij aan het Sweelinck conservatorium in Amsterdam zijn studies orgel (bij Jacques van Oortmerssen) en piano (bij Willem Brons) met de hoogste onderscheiding. In 1994 won hij twee eerste prijzen op het Studentenorgelconcours Leiden, in de categorieën barok en romantiek. Tussen 1997 en 1999 behaalde hij tevens prijzen op het Internationale Festival Musica Antiqua Brugge, het Internationale Concours L’Europe et l’Orgue in Maastricht en het Schnitger Orgel-concours te Alkmaar.
Vanuit zijn interesse voor historische uitvoeringspraktijk besteedt Wim Winters een belangrijk deel van zijn muzikale activiteit aan het bespelen van het clavichord. Hij heeft voor ons een programma uitgekozen met muziek van Haydn, Mozart en de jonge Beethoven: “hoogtepunten van de Weense Klassieken uit één decennium, drie werelden ingedeeld naar leeftijd...” Hij bespeelt een vijfoctaafs clavichord in Saksische stijl, gebouwd door Joris Potvlieghe. Het concert begint om 14.15 uur en is kosteloos toegankelijk voor leden, terwijl ook andere belangstellenden van harte welkom zijn (toegang € 12, thee/koffie na afloop inbegrepen).
¶ Terugblik op het NCG-najaarsconcert in Amsterdam van zondagmiddag 31 oktober 2010
Het najaarsconcert werd gegeven door Bart van Oort, internationaal bekend vanwege zijn solo- en ensemblespel, bijvoorbeeld met zijn kamermuziekensemble de Van Swieten Society. Hij geeft les aan het Koninklijk Conservatorium te Den Haag als docent Fortepiano en Historische Uitvoeringspraktijk.
Zijn concert droeg als titel ‘De Geboorte van het Klassieke Repertoire’. De eeuw van dit gebeuren vertoont een boeiende ontwikkeling van klankwerelden van clavichord en fortepiano naast elkaar.
Net als vorig jaar vond dit openbare concert plaats in het Geelvinck Hinlopen Huis aan de Herengracht in Amsterdam. En tot ieders grote genoegen opnieuw in de 18e-eeuwse Blauwe Zaal. Daar pronkten naast elkaar een clavichord naar dat van Christian Gottlob Hubert (Ansbach, 1772) en een fortepiano naar een instrument van Anton Walter (Wenen, 1780), beiden met eenzelfde omvang van 5 octaven. De makers hiervan zijn respectievelijk Gerard van de Meerakker en Chris Maene.
Bart van Oort legde kort het clavichordmechaniek uit aan de mensen die hier nog niet bekend mee waren. Harder drukken op de toets drijft de toon omhoog zodat die vals kan gaan klinken. Anderzijds stond speciaal Carl Philip Emanuel Bach erom bekend, dat hij zelfs op een ongestemd instrument zuiver kon spelen…
Bart begon zijn concert met stukken van Buxtehude en Froberger. Hij noemde beide componisten voorlopers van het klassieke repertoire, meer dan J.S. Bach. Een biograaf van Buxtehude heeft het thema van diens Aria Rofilis niet lang geleden kunnen toeschrijven aan Lully. Het gaat om een gepassioneerd liefdeslied. Op clavichord klonk het stuk beweeglijker dan ooit.
Froberger heeft de Tombeau de Mr. Blancheroche opgedragen aan een van de beroemdste luitisten van Frankrijk. Die viel ongelukkig van de trap en was dood. Het stuk eindigt beeldend met een smartelijk wegstervende cadens naar beneden, in c klein: 200 jaar lang de tragische toonsoort bij uitstek.
Van Haydn, Mozart en Beethoven weet men, dat ze alle drie een clavichord bezaten. Welke muziek zij speciaal voor dat instrument bedoelden, is niet altijd duidelijk. Van Carl Philip Emanuel Bach is het meeste klavierwerk wél voor clavichord bedoeld. Zijn handboek Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen betreft het clavichord (clavecimbel werd toen als Flügel aangeduid). In de eerste druk nog geen woord over de pianoforte. Een bijzonderheid in de voor ons gespeelde Sonate nr. 6 in c, uit de Probestücke, is een vingerzetting waarbij de linkerduim van de g1 naar de as1 kruipt: de leidtoon g1 klinkt zodoende door de duimdruk iets hoger. Ook het effect van Bebung werd uitgelegden van Tragen der Töne, de toets krijgt dan voor het wegsterven van de toon een extra zetje, zodat de klank langer voort duurt. De virtuoos gespeelde sonate kreeg een prachtige, dramatisch-melancholische dynamiek mee, van ppp – ff.
Van Haydn klonk een vroege sonate in Bes (Hob XVI/2). Bart van Oort zei hierover: “Je hoort die vroege stukken wel op de muziekschool maar ze zijn bepaald niet voor kinderen bedoeld, Haydn gaf geen les aan kinderen. Ze zijn te simpel voor een moderne piano, klinken goed op een fortepiano, maar klinken heel bijzonder op clavichord”. En inderdaad, een wereld ging open, levendig en met subtiele crescendo’s. De muziek harmonieerde prachtig met de vroegromantische wandschilderingen van de Blauwe Salon: landschappen met een ruiter, een herderinnetje met dieren, een amoureus stel.
Na een korte pauze begon de tweede helft van het concert op fortepiano. Een instrument dat de clavichorddynamiek paart aan het volume van een clavecimbel. En met klankwisselingen geïnspireerd op de klankmogelijkheden van een dulcimer of pantaleon (die wordt afwisselend bespeeld met hamertjes bekleed met leer of wol en heeft ongedempte snaren). Gespeeld werd een sonate in G (Opus 5/3) van de jongste zoon van J.S. Bach, Johann Christian. Deze Londense Bach was daar favoriet hofpianist met eigen concertseries, iemand met invloed op Mozart die als wonderkind in Londen nog op Bachs knie had zitten klavierspelen. Mozart heeft Bachs Opus 5 trouwens nog gearrangeerd als “pianoconcertje” met 2 violen en een bas erbij. In het Allegro – Allegretto was een vrolijke uitbarsting van heldere hamerklanken te horen, waarbij de variaties met dolce register en de ontdemping via de kniehevels duidelijk naar het pantaleon verwezen.
Vervolgens klonk van Mozart het Adagio in b (KV 540). Mozart heeft deze toonsoort slechts vier maal voor een compositie gebruikt, b mineur heeft amper reine intervallen. Het leverde een chromatiek op met schrijnende dissonanten, een haast impressionistisch aandoend stuk vol weltschmerz en wanhoop.
En tot slot trakteerde Bart van Oort ons op Mozarts Sonate in Bes (KV 570), diens op-een-na-laatste pianosonate. Een Allegro van vrolijke, toegankelijke muziek met een melancholiek tussengedeelte. Vervolgens een Adagio, met een sfeer van pastorale rust en omfloerste weemoed, de klank van het dolce register. En als slotdeel een vrolijk dansend Allegretto met een onstuimige schwung. Een warm applaus vanuit de goedgevulde Blauwe Salon vertolkte het enthousiasme van het publiek. Dat vervolgens in de Tuinzaal nog ruimschoots de gelegenheid had tot napraten.
¶ Komende voorjaarsactiviteit
Onze jaarlijkse samenspeeldag in het aan de Lek gelegen 17e-eeuwse kerkje van Ravenswaaij is dit keer gepland op zaterdag 7 mei. Nader bericht hierover volgt in de Nieuwsbrief van april 2011.
¶ Verdere clavichordactiviteiten in Nederland
Michael Tsalka zal een clavichordconcert geven in Aemstelrande, Amsteldijk 89, 1074JB Amsterdam, op vrijdag 29 april om 20.15 uur. Op het programma staan werken van o.m. Sweelinck, Rameau, J.S. Bach, Türk en de hedendaagse Stephen Dodgson. Het concert zit in de serie ‘Aemstelrande concerten’ en reservering is noodzakelijk (tel. 020-6790340, f.muller@inter.nl.net).
¶ Muziekbijlage
Van Kees Rosenhart ontvangen we dit keer een stuk van Johann Sebastian Bach, de Preludio (BWV 902). Het is het eerste deel van een Preludio & Fughetta in G uit 1708. De Fughetta is later ook nog, maar dan rijker uitgewerkt, verschenen als Fuga 15 (BWV 884) in het tweede deel van het Wohltemperiertes Clavier. Bron voor deze bijlage is: Dr. Hans Bischoff. Joh. Seb. Bach's Klavierwerke. Sechster Band. Anhang IV. Steingräber-Verlag,Leipzig (ca. 1885) blz. 128-131. Dezelfde Preludio is ook te vinden in de bundel preludes en fuga’s of fughetta’s voor klavier, BWV 894-902, in Band 36 van de Bach-Gesellschaft Ausgabe (Leipzig, 1890) bij Breitkopf & Härtel onder redactie van Ernst Naumann.
¶ Website
Op onze webstek www.clavichordgenootschap.nl kunnen Nederlandse bouwers, spelers, muziekuitgevers en andere clavichord-geïnteresseerden zich in de rubriek ‘winkel’ met hun aanbiedingen presenteren. Nieuwe meldingen zijn welkom (verdere informatie bij clavichordgenootschap@gmail.com).
¶ Advertentie
Voor clavichordisten met tevens belangstelling voor andere toetsinstrumenten te koop: Vlaams clavecimbel, 1 manuaal, 2 x 8’ plus luit, kleur groen. Eigenbouw, Zuckermann 1980, zeer goed instrument (klank, stemming, snaren etc.). Vraagprijs € 1200. P.M. Broekens. Tel. 072-5896603, broekens.korff@kpnplanet.nl
¶ Sluitingsdatum kopij volgende Nieuwsbrief
Speciaal voor het aanmelden van clavichordactiviteiten in de periode mei - oktober 2011: de volgende Nieuwsbrief en/of Clavichord International “From the Societies” vertellen ze rond na een berichtje aan barend.kraal@wanadoo.nl, of Witte Singel 40, 2311 BJ Leiden, vóór 1 april a.s.
Met vriendelijke groeten,
Barend Kraal (voorzitter, tel. 071-5144287), Tom Brockmeier (secretaris, Van Breestraat 38, 1071 ZR Amsterdam, tel. 020-6756882), Gerard van de Meerakker (penningmeester, tel. 073-5216846), Jan Soullié (administratie C.I., tel. 070-3203226)
Nieuwsbrief nr. 40, september 2010
Het Nederlands Clavichord Genootschap
sinds 19 september 1987
¶ Nieuw aangemeld
Allereerst een hartelijk welkom aan onze nieuwe leden Jan van der Meer (Nes a/d Amstel), Jacques Ogg (Bunde) en Ursula Dütschler (Muiden).
¶ NCG-samenspeeldag voor en door leden in Ravenswaaij, zaterdag 8 mei 2010
Ondanks de kou, de door West-Nederland razende Giro d’Italia, een staking van vuilophalers en de IJslandse aswolk staan er om 11 uur vijf speelbare clavichorden in het kerkje van Ravenswaaij. Na de door Bert Meijer als vanouds verzorgde thee/koffie heet voorzitter Barend Kraal ieder hartelijk welkom, speciaal de leden die hier voor het eerst zijn.
De clavichorden worden voorgesteld, met woorden en met muziek, door de eigenaren die soms ook de bouwers zijn. De variatie in instrumenten is groot: van een klein drievoudig gebonden clavichord, via een dubbel gebonden en gedeeltelijk vrij, tot een groot en geheel vrij instrument. De gepresenteerde muziek varieert van uit de vroege 16e eeuw via een improvisatie door Herman Lammers tot een Prélude van Chopin door Barend en de Melodie uit het ‘Album voor de jeugd’ van Schumann door Henk Waardenburg. Beide laatste componisten vanwege hun 200ste geboortejaar. Verder komen voorbij een stuk van Türk uit een eerdere Nieuwsbriefbijlage van het NCG, een sonate van C.Ph.E. Bach, het stuk ‘La-mi-re’ van de muziekbijlage uit Nieuwsbrief 39, en een dans van Attaignant uit de door Kees Rosenhart samengestelde ‘The Amsterdam Harpsichord tutor’ – in twee delen een onuitputtelijke bron van 16e- tot 18e-eeuwse klaviermuziek. Ook klinkt er een Gavotte uit het Beiaardboek van Ioannes de Gruijtters uit 1746: een door Broekmans & van Poppel uitgegeven verzameling van een kleine 200 stukken voor de beiaard, de meeste tweestemmig! We luisteren naar Henk Glas met een Rigaudon van Böhm en horen van Tom Brockmeier een paar van de ‘Partite diversi di Follia’ van Pasquini. Die bladmuziek is gratis te downloaden van de NCG-website. Daar staan ook nog een paar andere ‘Follia’ composities op, zoals een praktisch onbekende van Henrich Reinis uit de handgeschreven Kloeckhoff boekjes, eenvoudig te spelen eind-17e-eeuwse muziek.
Dan is er pauze en de dit keer zelf meegebrachte lunchpakketten worden omlijst met koffie/thee en beschuit met aardbeien!
In het middagprogramma worden we getrakteerd op luitmuziek van Francesco Canova da Milano, een suite van Pieter Bustijn, nog een ‘Folia’ met andere variaties van Pasquini, delen uit de ‘Mai’ uit de ‘Monatliche Clavier Früchte’ van Chr. Graupner, 250 jaar geleden gestorven, en van Telemann twee delen uit de 9e ‘Fantaisie’ uit het tweede van drie dozijn (!) fantasieën (BA 733, meest tweestemmige stukken). Coby Waardenburg zingt met clavichordbegeleiding van Henk het koraal ‘Christ lag in Todesbanden’ na het daarbij behorende koraalvoorspel. Gerard van de Meerakker verrast ons met zijn variaties op ‘Poesje mauw’ waarbij Mozart zeker genoteerd zou hebben ‘leider nicht von mir’. Ook deze zijn te bekijken en af te drukken van de webstek van ons genootschap.
Als spontane extra laat Jan Soullié nog een sonate van Händel voor blokfluit met clavichordbegeleiding horen, zingt Ellie Dautzenberg liederen van John Dowland, eveneens door Barend op clavichord begeleid, en speelt Ida Wassenaar enkele Bagatellen van Fannie Mendelssohn. Kortom: wat kan er eigenlijk niet op een clavichord gespeeld worden?
¶ NCG-bibliotheek collectie Nelly van Ree - Bernard
Op onze jaarlijkse ledendag van 13 februari jl. herdachten we ons erelid Nelly van Ree - Bernard, die elf dagen daarvoor overleden was, 86 jaar oud. In het afgelopen meinummer van Clavichord International staat over haar een In Memoriam van Koen Vermeij. Naast al haar activiteiten voor het NCG, dat ze in 1987 mee hielp oprichten, had ze in Bennebroek aan huis haar ‘Muziekcentrum Het Duintje’. Als musicologe publiceerde zij over het vroege clavichord en het psalterium, over Hindoestaanse muziek, en over de uitvoering van Spaanse muziek en Sefardische liederen; muziek die ze zelf ook uitvoerde en op cd’s uitgaf.
Haar echtgenoot Frank van Ree heeft in Nelly’s geest willen handelen door al haar boeken, documenten en cd’s op dit brede muziekgebied aan het NCG ten geschenke te geven. Wij zijn hem bijzonder erkentelijk voor dit grote gebaar. Hiermee is een solide basis gelegd voor een eigen NCG-bibliotheek.
Om een optimale toegankelijkheid te verzekeren wordt deze in bruikleen gegeven aan het Nederlands Muziek Instituut, thans onderdeel van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, vlakbij station Den Haag CS.
¶ Muziekbijlage
Van Kees Rosenhart ontvangen we bij deze Nieuwsbrief een Lamento dat hij vanwege het overlijden van Nelly gecomponeerd heeft. De muziek spreekt voor zich.
¶ NCG-najaarsconcert zondagmiddag 31 oktober 2010 om 16.45 uur
Als najaarshoogtepunt zal Bart van Oort een concert op clavichord en fortepiano voor ons geven in het Geelvinck Hinlopen Huis te Amsterdam. Zijn programma heet “De geboorte van het klassieke repertoire”.
In de eerste helft speelt hij op clavichord werken van Froberger, Buxtehude, C.Ph.E. Bach en J. Haydn. Het clavichord is gebouwd door Gerard van de Meerakker naar een instrument van Christian Gottlob Hubert (Ansbach, 1772). Vervolgens laat hij op fortepiano werken van J.C. Bach en Mozart klinken. Dat instrument is gebouwd door Chris Maene naar een hamervleugel van Anton Walter (Wenen, 1780).
Na afloop van het concert is er gelegenheid om bij een glaasje en een borrelhapje nog wat na te praten.
Enkele bijzonderheden over Bart van Oort: hij won in 1986 het Mozart Fortepiano concours in Brugge en werd in 1993 Doctor of Musical Arts in Historical Performance Practice aan Cornell University (USA). Hij speelde in tal van Europese festivals, en gaf concerten, lezingen en workshops over de hele wereld. Sinds 1997 verschenen van hem ruim vijftig cd’s met solo- en ensemblespel, waaronder die met zijn kamermuziekensemble de Van Swieten Society. Bart van Oort geeft les aan het Koninklijk Conservatorium te Den Haag als docent Fortepiano en Historische Uitvoeringspraktijk.
Ook de locatie is bijzonder: het Geelvinck Hinlopen Huis aan de Amsterdamse Herengracht. De ingang van dit museum is via het voormalige koetshuis aan de Keizersgracht nr. 633, gelegen tussen Vijzelstraat en Utrechtsestraat. Wandelend door de bezienswaardige, klassieke tuin bereikt men de tuiningang van het 17e-eeuwse patriciërshuis met fraaie stijlkamers. Het concertkaartje geeft tevens vrij toegang tot het museum.
Het concert begint om kwart voor 5 in de tuinzaal. Plaatsreservering is aan te raden, bij voorkeur via info@museumgeelvinck.nl, of anders telefonisch via 020-6390747 op de museumopeningstijden van vrijdag t/m maandag, 11 – 17 uur. De toegang is € 15 (studenten € 7,50). Bereikbaar met tramlijnen 4, 16, 24 en 25, halte Keizersgracht. Parkeergarage: Stopera. Informatie over culturele activiteiten van Museum Geelvinck staat op www.museumgeelvinck.nl.
¶ Verdere clavichordactiviteiten
Op zaterdag 9 oktober 2010 om 16.30 uur zal Erik van Bruggen een concert geven in de Waalse kerk, Breestraat 64, Leiden. Zijn concert heeft als thema ‘Orgel versus Pedaalclavichord’, met werken van Scheidemann, Ritter en Brunnemuller. Hij bespeelt een 17e-eeuws type pedaalclavichord in middentoon-stemming, gemaakt door Dick Verwolf. Daarnaast bespeelt hij het Steevens - van Assendelft orgel (1746 - 1748). Op http://home.wanadoo.nl/averhard/index.html is verdere informatie te vinden over de organiserende Stichting Pedaalclavichord.
Op donderdag 4 november 2010 om 20.15 uur zullen Wim Winters en Miklós Spányi een concert op twee clavichorden geven met duomuziek van Müthel en Mozart. Het vindt plaats in de Keizerzaal van de Benedictijner Abdij, Diesterstraat, 3800 Sint-Truiden (50 km westelijk van Maastricht). Reserveren kan via tel. (+32) 11 701700 of via info.cc@sint-truiden.be .
Op woensdag 10 november 2010 om 20.00 uur geeft Wim Winters een clavichordconcert in Cultuurcentrum "Het Loo", Vismarkt, 3980 Tessenderlo (Belgisch Limburg). Op zijn programma staan Weense klassieken: sonates van Mozart en Beethoven. Reserveren kan via tel. (+32) 13 666995.
Op 12 februari 2011 zal Wim Winters soleren op het zaterdagmiddagconcert van onze jaarlijkse ledendag, in de Pieterskerk te Utrecht. Nadere bijzonderheden hierover komen in de volgende Nieuwsbrief.
¶ Ledenlijst
Het is al weer vijf jaar geleden dat er een ledenlijst met adresgegevens aan alle clavichordgenoten is toegestuurd. Het is de bedoeling om dit in december opnieuw te doen met een bijgewerkte lijst. Die zal uitsluitend aan de eigen NCG-leden toegestuurd gaan worden. Mocht u bezwaar hebben tegen uw naamsvermelding op deze lijst, dan graag een berichtje aan de penningmeester, Sasseltberg 9, 5242 GN Rosmalen of via clavichordgenootschap@gmail.com vóór 1 december.
¶ NCG met ANBI-status
Onze “Vereniging het Nederlands Clavichordgenootschap” heeft van de Belastingdienst de aanduiding “Algemeen Nut Beogende Instelling” gekregen: schenkingen op ons gironummer 4740370 zijn fiscaal aftrekbaar (zie www.belastingdienst.nl). Misschien iets ter overweging voor de afsluiting van dit jaar…?
¶ Webstek
Op www.clavichordgenootschap.nl in de rubriek ‘Winkel’ kunnen Nederlandse bouwers, spelers, docenten, muziekuitgevers en andere clavichord-geïnteresseerden zich presenteren met hun aanbiedingen (kostenloos voor leden). Contacten hierover lopen via clavichordgenootschap@gmail.com.
¶ Sluitingsdatum kopij volgende Nieuwsbrief
Speciaal voor het aanmelden van clavichordactiviteiten eerste helft 2011: de Nieuwsbrief vertelt ze rond na een berichtje aan barend.kraal@wanadoo.nl, of Witte Singel 40, 2311 BJ Leiden, vóór 1 december a.s.
Met vriendelijke groeten,
Barend Kraal (voorzitter, tel. 071-5144287), Tom Brockmeier (secretaris, Van Breestraat 38, 1071 ZR Amsterdam, tel. 020-6756882), Gerard van de Meerakker (penningmeester, tel. 073-5216846), Jan Soullié (administratie C.I., tel. 070-3203226)
¶ Op 2 februari 2010 is Nelly van Ree Bernard op 86-jarige leeftijd overleden. Nelly behoorde tot de vroege pioniers van het clavichord in de zestiger jaren van de vorige eeuw. In de huisconcerten in haar muziekcentrum Het Duintje in Bennebroek werd het instrument in die jaren al veelvuldig bespeeld.
Nelly – in Barcelona opgegroeid – kreeg aan het conservatorium aldaar haar opleiding tot pianiste en gitariste. Ze was echter geenszins van het type ‘klavierleeuw’, en – inmiddels in Nederland - besloot ze clavecimbel te gaan spelen. Bij haar leraar Jaap Spigt – een zeer enthousiasmerend musicus – maakte ze ook kennis met het clavichord, een instrument dat haar onmiddellijk enorm aansprak. Nelly was dan ook direkt betrokken bij de oprichting van het Nederlands Clavichord Genootschap in 1987. Zij droeg in hoge mate bij aan de activiteiten van het Genootschap door optredens, publicaties en het redacteurschap van ‘Het Clavichord’, de voorganger van ‘Clavichord International’
Nelly’s belangstelling lag voornamelijk bij Iberische muziek, waarover ze vele publicaties heeft doen verschijnen, alhoewel bij een breder publiek haar boek ‘Seven steps in clavichord development between 1400 & 1800’ - verschenen in 1987 - het meest bekend is geworden.
Weinigen van ons weten misschien dat Nelly nog een heel andere carrière heeft gekend: die van binnenhuisarchitect. Heel wat huizen in de buurt van Haarlem zijn door haar ‘verbouwd’ in een sobere, heldere stijl, die ook haarzelf kenmerkte. Deze functie omvatte ook het ontwerpen van meubels, waarbij ze veel fantasie en technisch vernuft toonde in haar multifunctionele ontwerpen. Een aantal daarvan bevindt zich nu in een museum te Utrecht. Daarnaast ontwikkelde zij zich als beeldend kunstenaar, werkend aan z.g. ‘computerfantasieën’, die ze ook samenbracht in een aantal bundels.
De laatste jaren hield Nelly zich onder andere bezig met het catalogiseren en onderbrengen van haar collectie psalteriums en clavichorden. Deze collectie bevindt zich nu in het Muziekinstrumenten-museum van Barcelona, de stad waar het voor haar allemaal begonnen was.
Nelly heeft heel veel betekend voor de clavichordwereld door haar contacten, haar optredens, haar onderzoekswerk en haar publicaties. Daarbij was Nelly een allerbeminnelijkst mens, met wie het goed was langdurig samen te werken.
Aan dit alles is nu een eind gekomen.
De herinnering aan haar leven en werk is in ieder geval voor ons als ‘clavichord people’ bijzonder inspirerend.
Koen Vermeij
Een muzikale In Memoriam bijdrage is te vinden in het Lamento, gecomponeerd door Kees Rosenhart.